Goede zielzorg leidt tot bloei.

De titel die hierboven staat, doet op het eerste gezicht wellicht vreemd aan. Onderwijs is immers gericht op het aanleren van kennis en vaardigheden, zoals de inmiddels klassiek geworden formulering luidt. Zielzorg is niet bepaald een concept dat binnen dat raamwerk lijkt te passen. Een predikant of een geestelijk verzorger zou daar meer affiniteit mee moeten hebben dan de docent die jongeren opleidt tot een plaats in de samenleving.

Toch is deze combinatie bij mij boven gekomen toen ik me met een aantal collegae bezig hield met de publicatie van prof. Renée van Riessen over de ziel. Haar geschrift is enkele jaren geleden uitgekomen en draagt als titel ‘De ziel opnieuw. Over innerlijkheid, inspiratie en onderwijs’. Het afgelopen cursusjaar hebben we ons in een aantal bijeenkomsten gebogen over deze publicatie. Deze bijeenkomsten staan in het kader van wat inmiddels een kleine traditie aan het worden is op de Pieter Zandt SG om met elkaar een relevant boek te bespreken. Eerder kwam een aantal artikelen van Nicolas Wolterstorff aan bod.

Iedere zichzelf respecterende docent die zich niet wil degraderen tot wat in de volksmond ‘lesboer’ is gaan heten (een titel die in zijn merkwaardige combinatie overigens meer zegt over de waardering van het vak van docent – en boer – dan over de daadwerkelijke inhoudelijke waarde van ons beroep), heeft het nodig regelmatig zijn of haar hoofd boven het onderwijskundige maaiveld uit te steken. Met elkaar een inhoudsvol boek bespreken is relevant voor het onderwijs. Het kan je de nodige verdieping geven om de lesinhoud te verrijken en de leerlingen zodoende meer mee te geven. Tegelijkertijd hebben dergelijke bijeenkomsten een relevantie die niet in directe zin met de lesinhoud te verbinden is. iedereen, zeker als je zoals ik al heel wat jaren werkzaam bent in het onderwijs, kent wel de ervaring dat je op de automatische piloot les geeft. Je kent de stof, je weet waar de problemen liggen en je bent best in staat om met de nodige bevlogenheid te doceren. Desondanks ligt het gevaar van een soort intellectuele afstomping op de loer. En juist dan, zo is mijn ervaring, heeft het gezamenlijk bespreken van een boek dat je de diepte in doet gaan een grote waarde. Het verfrist de geest.

Met deze laatste zin ben ik dan weer terug bij het begin van dit stukje. In haar publicatie roert Renée van Riessen diverse thema’s rond het begrip ziel aan. Spreken over de ziel (wat dat begrip ook gethematiseerd moet worden) impliceert een spreken over de innerlijkheid van een mens, ook die van de leerling die voor je zit. In onze cultuur dreigt die aandacht voor de innerlijkheid verloren te gaan. Swaab en consorten lijkten soms de boventoon te voeren. Tegelijkertijd valt het op dat het concept ziel weer een plaats krijgt. Een beroep doen op en het cultiveren van deze innerlijkheid valt voor mij onder de noemer van de titel van deze bijdrage. Onderwijs is zielzorg: de binnenzijde van de ander proberen te raken in de relatie tussen de docent en de leerling. Buitengewoon mooi vond ik in dit verband wat Van Riessen schrijft over Kiergegaard en Levinas: ‘Allebei geven ze het innerlijk een belangrijke plaats, omdat filosofie, als zoeken naar de waarheid, daar begint. Vervolgens voegen ze een tweede aspect toe, want het blijft niet bij het innerlijk alleen. Daar is de waarheid uiteindelijk niet te vinden. Ze laten zien dat het innerlijk alleen floreert als het verbonden wordt met iets dat zich aandient als van buiten komend’ (p. 80). Voor wie zich het denken van Wolterstorff enigszins eigen heeft gemaakt, merkt hier een verband op tussen datgene wat Van Riessen te berde brengt en de nadruk die Wolterstorff legt op het beïnvloeden van wat hij de ‘tendencies’ van de leerling noemt. Zo komt de lectuur van meerdere jaren leeskring bij elkaar.

Het verfrissen van je geest als docent heeft eigenlijk ook iets van zielzorg. Je rakelt de sintels op van je eigen innerlijk om het vuur van je bezieling levend te houden. In die zin is ook een leeskring een vorm van zielzorg.

Deze bijdrage is van André van der Elst, docent godsdienst op de Pieter Zandt