Speciaal voor het I&K-netwerk, schreef André van der Elst een reflectie op het boek ‘Geloof in onderwijs’ van Dr. R. Toes. Van der Elst is verbonden aan SG Pieter Zandt.

Nederigheid en burgerschap

Deugden zijn in. Ook in reformatorisch Nederland heeft men de deugdethiek min of meer omarmd. Een school als die waar ik werk, de Pieter Zandt, heeft als uithangbord een aantal waarden die als reflectie gezien kunnen worden van de klassieke deugden. Nu valt er uiteraard van alles te zeggen over de voors en tegens van deze omarming van de deugden, maar daar wil ik nu niet op ingaan. Dat ik met dit thema inzet, heeft te maken met het boek van Richard Toes dat onlangs verscheen onder de titel ‘Geloof in onderwijs’.

Context

In de vorige editie van deze nieuwsbrief is er al een recensie over deze publicatie verschenen. Graag wil ik aanhaken bij wat als het kardinale punt gezien kan worden in boek van Toes: de ‘humilitas’ of nederigheid. Er kan van alles aangemerkt worden op zijn boek, maar wat mij betreft is de grote verdienste ervan dat het consistent vanuit de kern van de navolging van Jezus de onderwijskundige lijnen uitzet en doortrekt. Gebeurde dat maar vaker…

Burgerschap

Een belangrijk thema in het boek is ook de discussie rond burgerschap. De overheid heeft hier in verband met allerlei maatschappelijke kwesties sterk op ingezet. Toes lezend vond ik nu juist de verbinding tussen de centrale notie van de nederigheid en burgerschap een boeiend gegeven. Mijns inziens biedt namelijk juist het thema burgerschap een uitstekende mogelijkheid om als christelijke school je profiel aan te scherpen en voor het maatschappelijk voetlicht te plaatsen. Dat vereist meer dan een defensieve houding, zoals die (overigens ook door Toes) bijvoorbeeld ingenomen wordt ten aanzien van de genderproblematiek. Ik zou willen pleiten voor een proactieve houding. Laten we de kansen pakken die er zijn en de navolging van Jezus daadwerkelijk gestalte geven binnen het debat over burgerschap. De notie van nederigheid geeft daarvoor een prachtige kans. Nederigheid impliceert en veronderstelt een aantal zaken. In de eerste plaats de erkenning van het feit dat wij ons onder iemand stellen, concreet: onder God. In de tweede plaats erkent de nederige mens dat hij niet autonoom kan zijn. Nederigheid betekent immers vanuit zichzelf al de erkenning van een relatie tot de ander. Zonder de aanwezigheid van de ander is het erg moeilijk om nog nederig te zijn (dat impliceert overigens ook dat hoogmoed en egoïsme de feitelijke negatie van deze relatie inhouden). In de derde plaats, en volgend uit het voorgaande, kan nederigheid niet zonder zelfverloochening. Het mooie van deze notie van Toes is dat de deugd van de nederigheid hier intrinsiek verbonden blijkt te zijn met de navolging van Jezus. Deze navolging staat of valt volgens Jezus’ eigen woord immers met de verloochening, het gekruisigd worden in het kruis van Jezus, van het eigen ik. Nederigheid betekent daarmee in de laatste plaats niets anders dan dienst. Zoals Jezus zichzelf verloochende om de mensheid te dienen, zo wordt de christen geroepen om in nederige navolging dienstbaar te zijn aan de samenleving.

Als we nederigheid op deze wijze uitleggen als ootmoedige dienst aan de ander in verloochening van het eigen ik, ligt er een prachtige kans om te participeren in het thema burgerschap. Ik zou in dit kader graag in willen zoomen op een thema dat Toes alleen even aanroert maar helaas niet verder uitwerkt: het racismedebat.

Ervaringen en bedenkingen

Vanuit mijn eigen ervaring in het onderwijs signaleer ik een toenemende verrechtsing onder de jongeren die ik in mijn lokaal heb zitten. Stigmatisering van groepen mensen die anders zijn dan wat mijn leerlingen als norm hebben, duikt vrij regelmatig op. Leerlingen blijken ook geen verband te kunnen (of willen) leggen tussen onrecht uit het verleden en hedendaagse politiek-maatschappelijke discussies. Bij de scholierenverkiezingen bleek op mijn school het percentage FvD-stemmers niet af te wijken van het landelijk gemiddelde. Dat zou toch anders moeten zijn. Nationalistische kretologie is regelmatig te horen. Ik heb het zelfs al mee moeten maken dat antisemitische uitingen als onbetekenend werden weggezet. In discussies over slavernij en racisme moet je vaak tegen de rechts-nationalistische stroom in roeien. En vele leerlingen blijven passief omdat racisme voor hen geen item is. Ik denk dat dit voor velen van ons een herkenbaar beeld is, in ieder geval wel voor meerdere van mijn collega’s.

Nederigheid en navolging

Juist hier kan de notie van nederigheid ons een enorme dienst bewijzen om de christelijke identiteit (hier gedefinieerd als datgene waarin je samenvalt met iemand buiten jezelf) gestalte te geven. Laten we de discussie aangaan over het nationalisme dat weer een flinke opgang meemaakt. Als we erin slagen om nederigheid in te brengen als diep verwortelde christelijke notie kan duidelijk gemaakt worden dat nationalisme zich slecht verhoudt tot deze deugd. De discussie met de jeugd op school kan verdiept worden als we ons niet slechts focussen op discussies over incidentele voorvallen of politieke uitspraken (waar leerlingen vaak op ingaan), maar de vraag in het midden leggen wat nederigheid betekent voor hen als christen en welke consequenties dat heeft voor keuzes die ze maken. Nederigheid betekent immers de ander als ander zien (relatie); nederigheid betekent verloochening van een identiteit die op (collectief) egoïsme berust; nederigheid betekent dienst aan de ander. Natuurlijk kunnen we leerlingen niet zomaar overtuigen, maar wel kunnen we in het gesprek deze diepere laag aanboren. En zo zijn we identificatiefiguur.

En dus…

Toes heeft ons wat mij betreft op dit punt een dienst bewezen. Hij reikt mij het ideaal aan van de christelijke school als school voor de samenleving, betrokken op Jezus, de ander dienend. Dat is nederigheid, dat is burgerschap.


Lees ook de recensie die Huib van Leeuwen (GSR) schreef n.a.v. het verschijnen van het boek Geloof in onderwijs.

Meer lezen over burgerschap? Bekijk ook ons blog op I&K-netwerk.nl. Zelf een bijdrage leveren? Stuur uw reactie naar marktmeester@ienknetwerk.nl.